یکی از منزلگاه هایی که روح انسان پس از رحلت از دنیا در آن قرار میگیرد، منزل برزخ می باشد. بر اساس آموزه های دین مبین اسلام در عالم برزخ نیز شخص می تواند حرکت تکاملی همانند عالم ماده داشته باشد منتهی این تفاوت وجود دارد که در عالم ماده حرکت تکاملی فرد به خاطر اعمال جوارحی و جوانحی او می باشد و بر اساس کار هایی است که انسان با اختیار و به صورت آزادانه آن کارها را انجام میدهد. اما در عالم برزخ چنین اعمالی وجود ندارد بلکه عمل خیر دیگران و هدایایی که بازماندگان برای او می فرستند، سبب می شود که روح در عالم برزخ پاک شود و وارد قیامت شود. بنابراین عالم برزخ یکی از توقّفگاه هایی می باشد که انسان در مسیر آخرت در آن قرار می گیرد. و همان گونه كه منزل دنیا، منزل تكاملي به سوي آخرت است، منزل و توقفگاه برزخ نيز، نوعي حركت تكاملي براي انسان ها به سوي آخرت است.(1) و اين تكامل در عالم برزخ به دو شيوه صورت مي گيرد:
1. بهره گيري ارواح برزخي از اعمال نيك ديگران.
2. به واسطه عذاب هاي عالم برزخ.
با این توضیحات عذاب های برزخی نیز باعث طهارت روح می شوند و روح انسان را به تکامل می رسانند و در عین حال که این عذاب ها دردناک می باشند ولی باعث پاکی و منزه شدن انسان از آلودگی ها می شود و هر اندازه از عذاب ها بر آنها مي گذرد، خود را به نعمت هاي الهي نزديك ديده و آنها را مشاهده مي كنند و هر مرحله اي از عذاب مايه پاكي آنان مي گردد.
1.شجاعي، محمد، معاد يا بازگشت به سوي خدا، تهران، شرکت سهامي انتشار، 1362ش، ج1، ص155.
